معرفی انتشارات ققنوس

انتشارات ققنوس یکی از نام‌های ماندگار نشر ایران است؛ نهادی فرهنگی که شکل‌گیری و تداوم آن با تاریخ معاصر کتاب و اندیشه در ایران پیوند خورده است. این مجموعه، هرچند به‌طور رسمی فعالیت خود را در بهمن‌ماه سال ۱۳۵۶ با نام «انتشارات ققنوس» آغاز کرد، اما ریشه‌های آن به چند سال پیش‌تر بازمی‌گردد؛ به تلاش‌ها و دغدغه‌های فرهنگی امیر حسین‌زادگان، مؤسس انتشارات، که از سال ۱۳۵۰ فعالیت حرفه‌ای خود را در حوزه کتاب در یکی از محله‌های جنوب‌غربی تهران، مهرآباد جنوبی، و با راه‌اندازی کتابفروشی «امیر» آغاز کرد.

کتابفروشی «امیر» پس از چهار سال فعالیت، به بازار بین‌الحرمین تهران منتقل شد؛ جابه‌جایی‌ای که هم‌زمان با تغییر ماهیت کار از کتابفروشی صرف به فعالیت‌های جدی‌تر نشر بود. بدین‌ترتیب، «امیر» به یک انتشارات تبدیل شد و نخستین گام‌ها برای حضور مؤثرتر در فضای نشر کشور برداشته شد. دو سال بعد، در اوایل سال ۱۳۵۶، با تغییر نام انتشارات از «امیر» به «ققنوس»، دوره‌ای تازه در فعالیت این مجموعه آغاز شد؛ دوره‌ای که با انتشار نخستین کتاب‌ها و برنامه‌ریزی برای عرضه آثاری متفاوت و گاه غیرقابل‌انتشار در شرایط متعارف بازار کتاب همراه بود.

در همین مسیر، مدیر انتشارات با آگاهی از نقش محوری خیابان شاه‌رضای آن روزگار ــ که به‌عنوان مرکز اصلی نشر و عرضه کتاب ایران و با عنوان «روبروی دانشگاه» شناخته می‌شد ــ تلاش‌های گسترده‌ای را برای انتقال فعالیت‌های انتشارات به این محدوده آغاز کرد. این پیگیری‌ها سرانجام با مساعدت محمود کاشی‌چی، مدیر انتشارات گوتنبرگ، به نتیجه رسید و امکان خرید فروشگاهی فراهم شد که هنوز هم، پس از دهه‌ها، در دو طبقه و در بازارچه کتاب، به‌عنوان ویترین و مرکز تک‌فروشی کتاب‌های مجموعه نشر و پخش ققنوس فعالیت می‌کند. این فروشگاه، بیش از سی سال است که محل آمدوشد علاقه‌مندان کتاب، نویسندگان، مترجمان و اهالی فرهنگ و ادب این سرزمین بوده است.

نخستین کتاب‌هایی که با نام انتشارات ققنوس منتشر شدند، آثاری شاخص و اثرگذار بودند: «توراندخت» اثر برتولت برشت با ترجمه زنده‌یاد رضا کرم‌رضایی، «منظومهٔ خاک» سروده محمدعلی سپانلو و «شازده احتجاب» اثر زنده‌یاد هوشنگ گلشیری. انتشار این آثار، از همان آغاز، رویکرد ققنوس را در انتخاب آثاری جدی، ماندگار و جریان‌ساز در ادبیات و فرهنگ ایران نشان داد.

با اوج‌گیری مبارزات مردمی علیه حکومت شاهنشاهی، انتشارات ققنوس در نیمه دوم سال ۱۳۵۷ به انتشار آثاری پرداخت که هر یک به‌نوعی بازتاب‌دهنده یا تقویت‌کننده تکاپوهای اجتماعی آن روزگار بودند. این کتاب‌ها، که در فضای سانسور و نظارت شدید ساواک امکان نشر رسمی نداشتند، با عنوان «جلد سفید» شناخته می‌شدند. آثاری چون «گذشته چراغ راه آینده است» از جامی، «بچه‌های دیروز که به میدان آمده‌اید، به میدان آمدنتان مبارک باد» از مرتضی رضوان، «پیشاهنگ و توده» از بیژن جزنی، «مصاحبه اوریانا فالاچی با شاه» و «سخن در حلقه زنجیر (اسنادی از سانسور مطبوعات ایران)» نوشته جواد مجابی، از جمله کتاب‌هایی بودند که در این دوره توسط ققنوس منتشر شدند و نقش مهمی در فضای فکری و فرهنگی آن سال‌ها ایفا کردند.

توجه ویژه به حوزه کودک و نوجوان از همان سال‌های ابتدایی فعالیت انتشارات ققنوس در دستور کار قرار داشت. همین رویکرد، به تولد «نشر سرود» انجامید؛ نهادی که با انتشار آثار باکیفیت برای این گروه سنی، سهم مهمی در ارتقای ادبیات کودک و نوجوان ایران داشت. از جمله نویسندگانی که آثارشان در این مجموعه منتشر شد می‌توان به نسیم خاکسار، قدسی قاضی‌نور، داریوش عبادالهی و جواد مجابی اشاره کرد. «نشر سرود» بعدها جای خود را به «انتشارات آفرینگان» داد که همچنان به‌صورت تخصصی در این حوزه فعالیت می‌کند.

از آن زمان تاکنون، انتشارات ققنوس بیش از دو هزار عنوان کتاب در حوزه‌های متنوعی چون ادبیات، داستان، تاریخ، فلسفه، روان‌شناسی، علوم انسانی و دیگر شاخه‌های اندیشه و فرهنگ منتشر کرده است. تنوع موضوعی در کنار دقت در انتخاب آثار، از ویژگی‌های شاخص این مجموعه در طول دهه‌های فعالیت آن بوده است.

با وجود آنکه ایران عضو کنوانسیون برن نیست و ناشران ایرانی الزام قانونی به رعایت کپی‌رایت بین‌المللی ندارند، انتشارات ققنوس از سال ۱۳۸۰ به بعد، به‌صورت داوطلبانه کوشیده است آثار نویسندگان خارجی را ــ حتی‌الامکان ــ با کسب رضایت و مجوز رسمی از نویسندگان یا ناشران اصلی آن‌ها منتشر کند. این رویکرد، نشان‌دهنده تعهد حرفه‌ای و اخلاقی ققنوس به حقوق مؤلفان و استانداردهای جهانی نشر است.

در میانه دهه شصت، انتشارات ققنوس با یکی از سخت‌ترین و سرنوشت‌سازترین رویدادهای تاریخ خود مواجه شد. وقوع آتش‌سوزی در فضای کتابفروشی و انبار، خسارت‌های گسترده‌ای به مجموعه وارد کرد؛ بخش مهمی از کتاب‌ها، تجهیزات و سرمایه کاری از میان رفت و ادامه فعالیت انتشارات با تردیدی جدی روبه‌رو شد. این حادثه، در شرایطی رخ داد که امکانات مالی محدود بود و فضای نشر کشور نیز با دشواری‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

با این حال، روند بازسازی از همان روزهای نخست آغاز شد. کارکنان مجموعه، دوستان نزدیک، ناشران همکار و چهره‌های فرهنگی با همدلی و حمایت‌های مادی و معنوی در کنار ققنوس ایستادند. این همراهی، امکان پاک‌سازی، بازسازی و بازگشت تدریجی مجموعه به چرخه فعالیت را فراهم ساخت. آتش‌سوزی، به‌جای آنکه پایانی بر راه ققنوس باشد، به نقطه‌ای برای بازتعریف توان، تعهد و پیوند این انتشارات با جامعه فرهنگی بدل شد.

پس از عبور از این بحران، ققنوس فعالیت خود را با تجربه‌ای عمیق‌تر و نگاهی منسجم‌تر ادامه داد و مسیر توسعه حرفه‌ای آن با جدیت بیشتری پی گرفته شد.

در سال ۱۳۸۰، انتشارات ققنوس در میانه سومین دهه فعالیت خود، به‌عنوان ناشر برگزیده از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب شد. این افتخار، در دوازدهمین و چهاردهمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز تکرار شد و ققنوس در هر دو دوره به‌عنوان ناشر برگزیده معرفی گردید.

در راستای بهبود نظام توزیع کتاب و دسترسی بهتر مخاطبان در سراسر کشور، امیر حسین‌زادگان در سال ۱۳۶۷ مرکز پخش ققنوس را تأسیس کرد. این مرکز امروز با مدیریت فرزند او، محمد (هادی) حسین‌زادگان، به فعالیت خود ادامه می‌دهد و علاوه بر توزیع کتاب‌های انتشارات ققنوس، هیلا و آفرینگان، نمایندگی فروش و توزیع انحصاری حدود یکصد ناشر دیگر را نیز بر عهده دارد و با اغلب کتابفروشان کشور همکاری می‌کند.

در حال حاضر، بخش‌های نشر و پخش ققنوس به‌صورت متمرکز در یک ساختمان جدید ده‌طبقه با زیربنایی بالغ بر پنج‌هزار مترمربع مستقر شده‌اند. این تمرکز فضایی، با هدف یکپارچه‌سازی فرآیندهای تولید، آماده‌سازی، انبارش و توزیع کتاب، امکان هماهنگی بیشتر، سرعت بالاتر و کیفیت حرفه‌ای‌تر در ارائه خدمات نشر و پخش را فراهم آورده و گامی مهم در توسعه ساختاری و سازمانی گروه انتشاراتی ققنوس به‌شمار می‌آید.

گسترش فعالیت‌های مجموعه ققنوس به تأسیس دو انتشارات دیگر نیز انجامیده است: «انتشارات آفرینگان» به مدیریت زهره حسین‌زادگان، که به‌صورت تخصصی در حوزه کودک و نوجوان فعالیت می‌کند، و «انتشارات هیلا» به مدیریت محمد (هادی) حسین‌زادگان، که تمرکز آن بر انتشار آثار ادبی، رمان و داستان کوتاه است. مراحل آماده‌سازی و تولید کتاب‌های این دو نشر نیز در تحریریه انتشارات ققنوس انجام می‌شود.

در ادامه مسیر توسعه فرهنگی، گروه انتشاراتی ققنوس در سال ۱۳۹۶ مجوز تأسیس مؤسسه فرهنگی-هنری «ققنوس راوی دوران» را دریافت کرد. دفتر این مؤسسه در ساختمانی واقع در خیابان وصال شیرازی قرار دارد و با هدف ایجاد فضایی پویا برای تعاملات فرهنگی، بخش‌هایی چون کتابفروشی، گالری، فروش ملزومات فرهنگی، فضای برگزاری نشست‌های رونمایی و نقد کتاب و همچنین کافه‌ای با فضای سرپوشیده و باز را دربر می‌گیرد. این مجموعه، که افتتاح آن در آبان‌ماه سال ۱۳۹۸ برنامه‌ریزی شد، تلاشی است در جهت تقویت همدلی، گفت‌وگو و همبستگی اجتماعی از مسیر فرهنگ و کتاب.

انتشارات ققنوس، با تکیه بر تجربه چند دهه فعالیت مستمر، همچنان خود را متعهد به نشر اندیشه، ادبیات و آثاری می‌داند که به ارتقای آگاهی، گفت‌وگوی فرهنگی و غنای فکری جامعه ایران یاری می‌رسانند.

—

آتش‌سوزی و بازسازی؛ تداوم یک مسیر فرهنگی

در میانه این مسیر طولانی، انتشارات ققنوس با یکی از دشوارترین آزمون‌های خود نیز روبه‌رو شد. در جریان یک آتش‌سوزی گسترده، بخش مهمی از فضای کتابفروشی و انبار کتاب‌ها آسیب دید و شمار قابل‌توجهی از کتاب‌ها و تجهیزات از میان رفت. این حادثه، که خسارت‌های مادی و حرفه‌ای سنگینی به مجموعه وارد کرد، می‌توانست نقطه توقف فعالیت انتشارات باشد؛ اما ققنوس، مطابق نام و هویتش، بار دیگر از دل خاکستر برخاست.

فرایند بازسازی از همان روزهای نخست با اتکا به همت کارکنان مجموعه، همراهی دوستان و همدلی اهالی نشر آغاز شد. بسیاری از ناشران، نویسندگان و مدیران فرهنگی با حمایت‌های مادی و معنوی، ققنوس را در عبور از این بحران یاری کردند. این همبستگی کم‌نظیر، نه‌تنها امکان بازگشت دوباره کتابفروشی و انتشارات به چرخه فعالیت را فراهم ساخت، بلکه پیوند ققنوس با جامعه فرهنگی را عمیق‌تر و معنادارتر کرد.

بازسازی پس از آتش‌سوزی، صرفاً بازگشت به وضعیت پیشین نبود، بلکه فرصتی برای بازاندیشی، سامان‌دهی دوباره و ادامه مسیر با تجربه‌ای غنی‌تر به شمار می‌رفت. ققنوس پس از این حادثه نیز انتشار کتاب، حمایت از نویسندگان و حضور فعال در عرصه فرهنگ و اندیشه را با جدیت دنبال کرد و این رخداد، به‌جای آنکه پایانی بر راه باشد، به فصلی تازه در تاریخ این مجموعه فرهنگی بدل شد.