معرفی انتشارات ققنوس

گروه انتشاراتی ققنوس، فعالیتش را از کتابفروشی کوچکی در یکی از محله‌های جنوب غربی تهران آغاز کرد. سال 1350 بود که امیر حسین‌زادگان کتابفروشی امیر را در مهرآباد جنوبی راه‌اندازی کرد. کتابفروشی امیر رفته‌رفته از فروش صرف کتاب به انتشار کتاب‌های روز دست زد و چهار سال بعد به بازار بین‌الحرمین نقل مکان کرد؛ مفهوم این جابجایی چیزی نبود جز تغییر ماهیت کار از کتابفروشی به فعالیتی جدی‌تر در حوزۀ نشر. به‌این ترتیب کتابفروشیِ امیر به انتشارات تبدیل شد و کمی بعد، در بهمن سال 1356، با تغییر نام انتشارات از امیر به ققنوس، فعالیتش را به صورتی حرفه‌ای‌تر ادامه داد.

از طرفی مدیر انتشارات می‌دانست مرکز اصلیِ نشر و عرضۀ کتاب در تهران، خیابان شاه‌رضای آن روزهاست؛ محلی که به روبروی دانشگاه معروف بود. پس تلاش‌ بسیار کرد تا بتواند فعالیت‌هایش را در حوزۀ نشر به این محدوده منتقل کند. در این مسیر به لطف و کمک محمود کاشی‌چی، مدیر انتشارات گوتنبرگ، امکان خرید کتابفروشیِ بازارچه کتاب را پیدا کرد؛ فروشگاهی که هنوز پس از دهه‌ها، در دو طبقه، ویترین و مرکز فروش کتاب‌های زیرمجموعه‌های انتشارات ققنوس و ناشران دیگر است. حالا، بیش از چهل سال است که این کتابفروشی محل آمدوشد علاقمندان به کتاب، نویسندگان، مترجمان و اهالی فرهنگ و ادبیاتِ این سرزمین بوده است.

نخستین کتاب‌هایی که با نام انتشارات ققنوس منتشر شدند، آثاری شاخص و اثرگذار بودند: توراندخت اثر برتولت برشت با ترجمه زنده‌یاد رضا کرم‌رضایی، منظومۀ خاک سروده زنده‌یاد محمدعلی سپانلو و شازده احتجاب اثر زنده‌یاد هوشنگ گلشیری. انتشار این آثار، از همان آغاز، رویکرد ققنوس را در انتخاب آثاری جدی، ماندگار و جریان‌ساز در ادبیات و فرهنگ ایران نشان داد.

با اوج‌گیری وقایع سال پنجاه و هفت، انتشارات ققنوس در نیمۀ دوم سال دست به انتشار آثاری زد که هر یک به‌نوعی بازتاب‌دهنده یا تقویت‌کنندۀ تکاپوهای اجتماعی آن روزگار بودند. این کتاب‌ها، که در فضای سانسور و نظارت شدید ساواک امکان نشر رسمی نداشتند، با عنوان جلد سفید شناخته می‌شدند. آثاری چون گذشته چراغ راه آینده است از جامی، بچه‌های دیروز که به میدان آمده‌اید، به میدان آمدنتان مبارک باد از مرتضی رضوان، پیشاهنگ و توده از بیژن جزنی، مصاحبه اوریانا فالاچی با شاه و سخن در حلقه زنجیر (اسنادی از سانسور مطبوعات ایران) نوشتۀ جواد مجابی، از جمله کتاب‌هایی بودند که در این دوره به دست انتشارات ققنوس منتشر شدند و نقش مهمی در فضای فکری و فرهنگی آن سال‌ها ایفا کردند.

به‌موازات، توجه ویژه به حوزه کودک و نوجوان از همان سال‌های ابتدایی فعالیت انتشارات ققنوس در دستور کار قرار گرفت. همین رویکرد، به تولد نشر سرود انجامید؛ نهادی که با انتشار آثار باکیفیت برای این گروه سنی، سهم مهمی در ارتقای ادبیات کودک و نوجوان ایران داشت. از جمله نویسندگانی که آثارشان در این مجموعه منتشر شد می‌توان به نسیم خاکسار، قدسی قاضی‌نور، داریوش عبادالهی و جواد مجابی اشاره کرد. نشر سرود بعدها جای خود را به انتشارات آفرینگان داد که همچنان به‌صورت تخصصی در این حوزه فعالیت می‌کند.

در میانۀ دهه شصت، انتشارات ققنوس با یکی از سخت‌ترین و سرنوشت‌سازترین رویدادهای تاریخ خود مواجه شد. وقوع آتش‌سوزی در فضای کتابفروشی و انبار، خسارت‌های گسترده‌ای به مجموعه وارد کرد؛ بخش مهمی از کتاب‌ها، تجهیزات و سرمایۀ کاری از بین رفت و ادامۀ فعالیت انتشارات با تردیدی جدی روبه‌رو شد. این حادثه، در شرایطی رخ داد که امکانات مالی محدود بود و فضای نشر کشور نیز با دشواری‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

با این حال، روند بازسازی از همان روزهای نخست آغاز شد. کارکنان مجموعه، دوستان نزدیک، ناشران همکار و چهره‌های فرهنگی با همدلی و حمایت‌های مادی و معنوی در کنار ققنوس ایستادند. این همراهی، امکان پاک‌سازی، بازسازی و بازگشت تدریجی مجموعه به چرخه فعالیت را فراهم ساخت. آتش‌سوزی، به‌جای آنکه پایانی بر راه ققنوس باشد، به نقطه‌ای برای بازتعریف توان، تعهد و پیوند این انتشارات با جامعه فرهنگی بدل شد.

پس از عبور از این بحران، ققنوس فعالیت خود را با تجربه‌ای عمیق‌تر و نگاهی منسجم‌تر ادامه داد و مسیر توسعۀ حرفه‌ای‌اش را با جدیت بیشتری پی گرفت؛ نمونۀ این فعالیت حرفه‌ای تاسیس مرکز پخش کتاب ققنوس بود.

امیر حسین‌زادگان در سال ۱۳۶۷ مرکز پخش ققنوس را، در راستای بهبود نظام توزیع کتاب و دسترسی بهتر مخاطبان در سراسر کشور، تأسیس کرد. این مرکز در حال حاضر با مدیریت فرزند او، محمد (هادی) حسین‌زادگان، به فعالیت خود ادامه می‌دهد و علاوه بر توزیع کتاب‌های انتشارات ققنوس، هیلا و آفرینگان، نمایندگی فروش و توزیع انحصاری بیش از صد ناشر دیگر را نیز بر عهده دارد و با اغلب کتابفروشان کشور همکاری می‌کند.

در سال ۱۳۸۰، انتشارات ققنوس در میانۀ سومین دهه فعالیت خود، به‌عنوان ناشر سال انتخاب شد. این افتخار، در دوازدهمین و چهاردهمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز تکرار شد و ققنوس در هر دو دوره در مقام ناشر برگزیده جای گرفت.

این گونه است که در حال حاضر انتشارات ققنوس بیش از دو هزار عنوان کتاب در حوزه‌های متنوعی چون ادبیات، داستان، تاریخ، فلسفه، روان‌شناسی و دیگر شاخه‌های اندیشه و فرهنگ منتشر کرده است. تنوع موضوعی در کنار دقت در انتخاب آثار، از ویژگی‌های شاخص این مجموعه در طول دهه‌های فعالیت آن بوده است.

لازم به ذکر است با وجود آن‌که ایران عضو کنوانسیون برن نیست و ناشران ایرانی الزام قانونی به رعایت کپی‌رایت بین‌المللی ندارند، انتشارات ققنوس از سال ۱۳۸۰ به بعد، به‌صورت داوطلبانه کوشیده است آثار نویسندگان خارجی را حتی‌الامکان با کسب رضایت و مجوز رسمی از نویسندگان یا ناشران اصلی آن‌ها منتشر کند. این رویکرد، نشان‌دهندۀ تعهد حرفه‌ای و اخلاقی ققنوس به حقوق مؤلفان و استانداردهای جهانی نشر است.

از سوی دیگر، گسترش فعالیت‌های مجموعه ققنوس به تأسیس دو انتشارات دیگر نیز انجامید: انتشارات آفرینگان به مدیریت زهره حسین‌زادگان، که به‌صورت تخصصی در حوزه کودک و نوجوان فعالیت می‌کند، و انتشارات هیلا به مدیریت محمد (هادی) حسین‌زادگان، که تمرکز آن بر انتشار آثار ادبی، رمان و داستان کوتاهِ ایرانی است. مراحل آماده‌سازی و تولید کتاب‌های این دو نشر نیز در تحریریه انتشارات ققنوس انجام می‌شود.

در ادامه مسیر توسعه فرهنگی، گروه انتشاراتی ققنوس در سال ۱۳۹۶ مجوز تأسیس مؤسسه فرهنگی‌هنری ققنوس راوی دوران به مدیریت مهدی حسین‌زادگان را دریافت کرد. دفتر این مؤسسه در ساختمانی در خیابان وصال شیرازی قرار دارد و با هدف ایجاد فضایی پویا برای تعاملات فرهنگی، بخش‌هایی چون کتابفروشی، گالری، فروش ملزومات فرهنگی، فضای برگزاری نشست‌های رونمایی و نقد کتاب و همچنین کافه‌ای با فضای سرپوشیده و باز را دربر می‌گیرد. این مجموعه، که در آبان‌ماه سال ۱۳۹۸ افتتاح شد، تلاش می‌کند در جهت تقویت همدلی، گفت‌وگو و همبستگی اجتماعی از مسیر فرهنگ و کتاب گام‌های موثری بردارد.

در حال حاضر، بخش‌های نشر و پخش ققنوس به همراه نشر و پخش آفرینگان به‌صورت متمرکز در یک ساختمان جدید ده‌طبقه، با زیربنایی بالغ بر پنج‌هزار مترمربع، مستقر شده‌اند. این تمرکز فضایی، با هدف یکپارچه‌سازی فرآیندهای تولید، آماده‌سازی و توزیع کتاب، امکان هماهنگی بیشتر، سرعت بالاتر و کیفیت حرفه‌ای‌تر در ارائه خدمات نشر و پخش را فراهم آورده است و گامی‌ مهم در توسعه ساختاری و سازمانی گروه انتشاراتی ققنوس به‌شمار می‌آید.

گروه انتشاراتی ققنوس، با تکیه بر تجربیاتِ چند دهه فعالیت مستمر، همچنان خود را به نشر آثاری در حوزۀ اندیشه، ادبیات و تاریخ متعهد می‌داند که این آثار به ارتقای آگاهی، گفت‌وگوی فرهنگی و غنای فکری جامعۀ ایران یاری می‌رسانند.